Daraasad: Barashada Luuqad Cusubi Waxay Ka Hortagi Kartaa Gabowga Maskaxda

Maskaxda bini’aadamku waa xubin aad u muhiim ah oo maamusha fikirka, xusuusta, barashada, hadalka, iyo go’aan qaadashada. Marka qofka da’diisu sii weynaato, waxaa si dabiici ah u yaraada awoodaha maskaxda sida xusuusta iyo feejignaanta. Si kastaba ha ahaatee, cilmi-baarisyo badan ayaa muujinaya in hab nololeedka qofka uu door weyn ka ciyaaro ilaalinta caafimaadka maskaxda.

Mid ka mid ah hababka ugu waxtarka badan ee lagu ilaalin karo maskaxda ayaa ah barashada luqado cusub. Daraasado kala duwan ayaa soo jeediyay in dadka ku hadla laba luuqadood ama in ka badan ay maskaxdoodu sii ahaato mid firfircoon muddo dheer marka loo eego dadka ku hadla hal luqad oo keliya.

Sidee ayay barashada luqaddu u caawisaa maskaxda?

Marka qofku barto luqad cusub, maskaxdu waxay u shaqeysaa si joogto ah si ay u xafiddo erayo cusub, u barato naxwaha, una fahamto macnaha weeraha. Hawlahani waxay kiciyaan qaybo badan oo maskaxda ka mid ah, taasoo xoojisa isku xirnaanta unugyada neerfaha (neurons).

Waxaa la rumeysan yahay in tani ay kordhiso waxa loo yaqaan “keydka garashada” (cognitive reserve), oo ah awoodda maskaxdu u leedahay inay sii shaqeyso xitaa marka ay jiraan isbeddello la xiriira gabowga ama cudurrada maskaxda.

Maxay daraasaduhu sheegeen?

Cilmi-baarisyo badan ayaa lagu ogaaday in dadka laba-luqadlayaasha ah (bilinguals) ay mararka qaarkood dib uga soo daahaan calaamadaha cudurrada saameeya maskaxda, sida waallida iyo hoos u dhaca garashada. Daraasadaha qaarkood waxay soo jeediyeen in calaamadahani ay dib u dhici karaan dhowr sano marka loo barbar dhigo dadka ku hadla hal luqad oo keliya.

Si kastaba ha ahaatee, tani macnaheedu ma aha in barashada luqaddu ay gebi ahaanba ka hortagto cudurrada maskaxda ama ay daawo u tahay. Waxay u muuqataa inay gacan ka geysato dib u dhigista hoos u dhaca shaqada maskaxda iyo ilaalinta awoodaha garashada muddo dheer.

Faa’iidooyinka kale ee barashada luqadaha

Barashada luqad cusub waxay leedahay faa’iidooyin badan oo ka baxsan caafimaadka maskaxda, waxaana ka mid ah:

Kor u qaadista xusuusta.

Hagaajinta feejignaanta iyo diiradda.

Kobcinta awoodda xalinta dhibaatooyinka.

Horumarinta fikirka hal-abuurka leh.

Fududeynta la qabsiga xaalado cusub.

Kordhinta fursadaha waxbarasho iyo shaqo.

Faham wanaagsan oo ku saabsan dhaqamada kala duwan.

Da’dee ayaa lagu bilaabi karaa?

Khubaradu waxay sheegayaan in faa’iidooyinka barashada luqad cusub aysan ku koobnayn carruurta oo keliya. Dadka waaweyn iyo xitaa dadka waayeelka ah ayaa iyaguna ka faa’iideysan kara. Inkastoo carruurtu si fudud u bartaan luqadaha, dadka waaweyn ayaa weli maskaxdooda ku tababari kara barashada erayo iyo xirfado cusub.

Sidee loo bilaabi karaa?

Qof kasta wuxuu ku bilaabi karaa luqad cusub isagoo:

Akhrinaya buugaag ama maqaal ku qoran luqaddaas.

Daawanaya films iyo muuqaallo leh qoraallo (subtitles).

Dhageysanaya codad ama casharro maqal ah.

Ku celcelinaya hadalka maalin kasta.

Isticmaalaya barnaamijyada barashada luqadaha.

La sheekeysanaya dadka ku hadla luqaddaas.

Joogteynta tababarka maalin kasta, xitaa 15–30 daqiiqo, waxay si tartiib tartiib ah u horumarin kartaa xirfadda luqadda iyo firfircoonida maskaxda.

Gebogebadii 

Barashada luqad cusub waa maalgashi faa’iido badan u leh maskaxda iyo nolosha guud ahaan. Inkasta oo aysan si buuxda uga hortagin gabowga ama cudurrada maskaxda, caddaymaha cilmi-baarisyada ayaa muujinaya inay gacan ka geysan karto ilaalinta awoodaha garashada, xoojinta xusuusta, iyo dib u dhigista hoos u dhaca maskaxda ee la xiriira gabowga. Sidaa darteed, barashada luqad cusub waa mid ka mid ah hawlaha caafimaad ahaan iyo aqoon ahaanba faa’iidada u leh dadka da’ kasta leh.